Wat is hartfalen (Hartfalen (decompensatio cordis) is het best te omschrijven als een klinisch syndroom dat bestaat uit een combinatie van klachten en verschijnselen die direct of indirect het gevolg zijn van een tekortschietende pompfunctie van het hart.)?

Hartfalen is een syndroom waarbij het hart minder goed bloed kan rondpompen door het lichaam. Dit uit zich als eerste in klachten van kortademigheid bij inspanning en verminderde inspanningsvermogen. Er zijn verschillende soorten hartfalen (Hartstichting):

• Hartfalen met verminderde ejectiefractie, ook wel HFrEF (Heart Failure with reduced Ejection Fraction). Dit houdt in dat bij iedere hartslag het hart minder bloed het lichaam in pompt dan normaal. Dat komt doordat de hartspier minder krachtig kan samenknijpen. Deze vorm van hartfalen wordt soms systolisch hartfalen genoemd.
• Hartfalen met licht verminderde ejectiefractie, ook wel HFmrEF (Heart Failure with mildly reduced Ejection Fraction). Dit houdt in dat bij iedere hartslag iets minder bloed het lichaam wordt ingepompt dan normaal. De knijpkracht van het hart is niet zo erg verminderd als bij HFrEF, maar ook niet zoals normaal.
• Hartfalen met behouden ejectiefractie, ook wel HFpEF (Heart Failure with preserved Ejection Fraction). Dit houdt in dat het hart wel krachtig samenknijpt, maar door een stijve of verdikte hartspier zich minder goed kan ontspannen. Daardoor kan het hart minder goed vullen met bloed en wordt er per hartslag toch minder bloed het lichaam in gepompt. Deze vorm van hartfalen wordt soms diastolisch hartfalen genoemd.

Oorzaken van hartfalen

Hartfalen is vaak het gevolg van andere hart- en vaatziekten of aandoeningen. Hiervan komen de volgende het meeste voor ( McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ,  Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ):

• Coronaire (ischemische) hartziekten, zoals angina pectoris of een (oud) hartinfarct. Hierbij krijgt de hartspier te weinig zuurstof waardoor schade aan de spiercellen van het hart ontstaat. Daardoor neemt de pompfunctie van het hart gedeeltelijk af.
• Een hoge bloeddruk (hypertensie). Door de hoge bloeddruk moet het hart met meer kracht (tegen een weerstand) pompen. Dat kan leiden tot een tot een verdikte en minder elastische hartspier.
• Hartklepafwijkingen. Meestal gaat het om aortaklepstenose of mitralisklepinsufficiëntie. Bij een vernauwde hartklep kan het bloed minder goed door het hart stromen. Bij een lekkende hartklep stroomt een deel van het bloed weer terug het hart in. Op termijn kan hierdoor hartfalen ontstaan.
• Hartritmestoornissen. Hierbij is de prikkelgeleiding naar de hartspiercellen verstoord waardoor het hart minder goed pompt: het hart knijpt te snel, te langzaam of onregelmatig. Het hart moet meer inspanning leveren om het bloed rond te pompen waardoor op de lange duur hartfalen kan ontstaan.

Andere aandoeningen die ten grondslag kunnen liggen aan hartfalen zijn onder andere cardiomyopathie (hartspierziekte), infiltratieve hartaandoeningen (zoals amyloïdose of sarcoïdose), myocarditis en aangeboren hartafwijkingen ( McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ,  Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ,  Amdani et al., 2024 Amdani, S., Conway, J., George, K., Martinez, H., Asante-Korang, A., Goldberg, C., Davies, R., Miyamoto, S., Hsu, D., Evaluation and Management of Chronic Heart Failure in Children and Adolescents With Congenital Heart Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association (2024) ). Naast onderliggende oorzaken van hartfalen zijn er ook andere risicofactoren voor het ontstaan van hartfalen. Alle onderliggende oorzaken van en risicofactoren voor het ontwikkelen van hartfalen staan in onderstaande tabel.

Tabel: oorzaken en risicofactoren hartfalen

Hartfalen kan ontstaan door een erfelijke hartziekte

Een belangrijke onderliggende oorzaak van hartfalen is cardiomyopathie (hartspierziekte) ( McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ). Cardiomyopathie kan erfelijk zijn. De meest voorkomende erfelijke cardiomyopathie is hypertrofische cardiomyopathie (verdikte hartspiercellen). Dit komt naar schatting voor bij 1 op de 200 tot 500 mensen ( Wolf, 2019 Wolf, CMaria, Hypertrophic cardiomyopathy: genetics and clinical perspectives. (2019) ,  Argiro et al., 2025 Argiro, A., Parikh, V., Jurcut, R., Finocchiaro, G., Kaski, J., Adler, E., Olivotto, J., Hypertrophic cardiomyopathy (2025) ). Bij deze hartspierziekte is de wand van de hartspier dikker dan normaal. Van de mensen bij wie voor hun 40^e levensjaar de diagnose hypertrofische cardiomyopathie is gesteld, krijgt 60% voor hun 70^e levensjaar te maken met hartfalen als gevolg van de cardiomyopathie ( Argiro et al., 2025 Argiro, A., Parikh, V., Jurcut, R., Finocchiaro, G., Kaski, J., Adler, E., Olivotto, J., Hypertrophic cardiomyopathy (2025) ).

Gevolgen van hartfalen

Kans om binnen 5 jaar te overlijden ongeveer 35%

De prognose van hartfalen is wisselend, afhankelijk van de oorzaak, de leeftijd, het stadium, bijkomende andere aandoeningen en eerder gebleken snelheid van achteruitgang. Gemiddeld is de kans op een ziekenhuisopname ongeveer 30-35% per jaar. Het risico om binnen 1 jaar na de diagnose hartfalen te overlijden is ongeveer 9% voor mensen met hartfalen met verminderde ejectiefractie (HFrEF) en 6% voor mensen met hartfalen met behouden ejectiefractie (HFpEF). Het risico om binnen 5 jaar te overlijden is ongeveer 35% ( Eindhoven et al., 2026 Eindhoven, D., Isfordink, L., Kok, A., Lambermon, H., Oud, M., van der Meer, P, Raats, I., Rutten, F.H., Schaafstra, A., Valk, M., Van der Vloed, J., De Waard, A., Wiersma, T., NHG-standaard Hartfalen, Utrecht (2026) ).

Kwaliteit van leven sterk verminderd

De kwaliteit van leven bij mensen met hartfalen is sterk verminderd ( McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ). De symptomen van hartfalen zijn meestal als eerste kortademigheid, vermoeidheid en verminderd inspanningsvermogen. Vervolgens kan daar in de loop van de tijd gezwollen enkels, hoesten en benauwdheid bij platliggen bijkomen. Uiteindelijk kunnen ook een verminderde eetlust, verwardheid en slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen ontstaan ( McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ). 

Multimorbiditeit (Iedere combinatie van twee of meer aandoeningen bij één persoon.) komt vaak voor

Multimorbiditeit komt vaak voor bij mensen met hartfalen. Ongeveer 85% van de patiënten met hartfalen heeft 2 of meer andere aandoeningen ( Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ). Andere aandoeningen die veel voorkomen bij mensen met hartfalen zijn onder andere hoge bloeddruk, coronaire hartziekten, hartritmestoornissen (met name boezemfibrilleren), beroerte, diabetes, COPD (Chronic obstructive pulmonary disease (Chronische obstructieve longziekten)), hyperlipidemie, bloedarmoede en nierfunctiestoornissen ( Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ,  McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ).

Verschillen tussen vrouwen en mannen

Vaker hartfalen met behouden ejectiefractie bij vrouwen

Hartfalen kan zich verschillend uiten bij vrouwen en mannen. Vrouwen krijgen gemiddeld op latere leeftijd de diagnose dan mannen. Daarnaast hebben mannen vaker hartfalen met verminderde ejectiefractie (HFrEF), terwijl vrouwen juist vaker hartfalen met behouden ejectiefractie (HFpEF) hebben ( McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ,  Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ,  Sullivan et al., 2021 Sullivan, K., Doumouras, B., Santema, B., Walsh, M., Douglas, P., Voors, AA., van Spall, H., Sex-Specific Differences in Heart Failure: Pathophysiology, Risk Factors, Management, and Outcomes (2021) ).

Verschillende onderliggende oorzaken

Ook de meest voorkomende oorzaken van hartfalen verschillen tussen mannen en vrouwen. Een hoge bloeddruk en diabetes zijn voor vrouwen belangrijkere risicofactoren voor hartfalen dan voor mannen ( Sullivan et al., 2021 Sullivan, K., Doumouras, B., Santema, B., Walsh, M., Douglas, P., Voors, AA., van Spall, H., Sex-Specific Differences in Heart Failure: Pathophysiology, Risk Factors, Management, and Outcomes (2021) ). Vrouwen met behandelde borstkanker door middel van bestraling, bepaalde chemotherapie of immunotherapie hebben een hoger risico op hartfalen, aangezien deze behandelingen de hartcellen kunnen beschadigen ( McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ,  Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ). Verder zijn er aandoeningen die samenhangen met zwangerschap, zoals  zwangerschapsdiabetes, pre-eclampsie, die het risico op hartfalen op latere leeftijd kunnen vergroten. Een andere aandoening die voornamelijk bij vrouwen voorkomt en kan leiden tot hartfalen is het Takotsubosyndroom. Dit is een meestal tijdelijke aandoening van de hartspier die kan worden uitgelokt door acute emotionele of lichamelijke stress. Het komt voornamelijk voor bij  vrouwen boven de 50 jaar ( Sullivan et al., 2021 Sullivan, K., Doumouras, B., Santema, B., Walsh, M., Douglas, P., Voors, AA., van Spall, H., Sex-Specific Differences in Heart Failure: Pathophysiology, Risk Factors, Management, and Outcomes (2021) ,  Singh et al., 2022 Singh, T., Khan, H., Gamble, D., Scally, C., Newby, D., Dawson, D., Takotsubo Syndrome: Pathophysiology, Emerging Concepts, and Clinical Implications (2022) ).

Minder goede kwaliteit van leven bij vrouwen met hartfalen

Vrouwen met hartfalen hebben gemiddeld een minder goede kwaliteit van leven dan mannen met hartfalen ( Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ,  Shuaishuai et al., 2023 Shuaishuai, D., Jingyi, L., Zhiqiang, Z., Guanwei, F., Sex differences and related estrogenic effects in heart failure with preserved ejection fraction (2023) ). Ze hebben ook vaker comorbiditeiten ( Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ) en depressie dan bij mannen met hartfalen ( Basile et al., 2023 Basile, C., Parlati, A., Paolillo, S., Marzano, F., Nardi, E., Chirico, A., Buonocore, D., Colella, A., Fontanarosa, S., Cotticelli, C., Marchesi, A., Rodolico, D., Dellegrottaglie, S., Gargiulo, G., Prastaro, M., Perrone-Filardi, P., Montisci, R., Depression in Heart Failure with Reduced Ejection Fraction, an Undervalued Comorbidity: An Up-To-Date Review (2023) ,  McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ). De overlevingskansen voor vrouwen met hartfalen zijn over het algemeen wel gunstiger dan voor mannen ( McDonagh et al., 2021 McDonagh, TA., Metra, M, Adamo, M., Gardner, R., Baumbach, A., Böhm, M., Burri, H., Butler, J, Čelutkienė, J., Chioncel, O, Cleland, JG. F., Coats, AJ. S., Crespo-Leiro, M., Farmakis, D., Gilard, M., Heymans, S., Hoes, AW., Jaarsma, T, Jankowska, EA., Lainscak, M., Lam, C., Lyon, A., McMurray, JJ. V., Mebazaa, A, Mindham, R., Muneretto, C., Piepoli, MFrancesco, Price, S., Rosano, GM. C., Ruschitzka, F, Skibelund, A., 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contributio (2021) ,  Heidenreich et al., 2022 Heidenreich, P., Bozkurt, B., Aguilar, D., Allen, L., Byun, J., Colvin, M., Deswal, A., Drazner, MH., Dunlay, SM., Evers, L., Fang, J., Fedson, S., Fonarow, G.C., Hayek, S., Hernandez, A. F., Khazanie, P., Kittleson, M., Lee, C., Link, M., Milano, C., Nnacheta, L., Sandhu, A., Warner Stevenson, L., Vardeny, O., Vest, A., Yancy, CW., ACC/AHA Joint Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Joint Committee on Clinical Practice Guidelines (2022) ).

Vrouwen ondervertegenwoordigd in onderzoek naar behandeling

Vrouwen zijn ondervertegenwoordigd in onderzoek naar de behandeling van hartfalen. Daardoor zijn behandelrichtlijnen vooral gebaseerd op gegevens van mannen ( Sullivan et al., 2021 Sullivan, K., Doumouras, B., Santema, B., Walsh, M., Douglas, P., Voors, AA., van Spall, H., Sex-Specific Differences in Heart Failure: Pathophysiology, Risk Factors, Management, and Outcomes (2021) ). Het zou dus kunnen dat de behandelrichtlijnen niet optimaal zijn voor vrouwen. Een grote recente meta-analyse van gerandomiseerde studies liet zien dat slechts 28% van de deelnemers aan deze studies vrouw was. Gemiddeld werd echter geen aantoonbaar verschil gevonden in de werkzaamheid van medicamenteuze behandelingen tussen vrouwen en mannen ( van der Bijl et al., 2026 van der Bijl, M., Scholte, N., van Oortmerssen, J., Roeters van Lennep, J., Schut, A., Westendorp, I., van der Boon, R., Brugts, J., Kardys, I., Appelman, Y, den Ruijter, H., Peters, Boersma, E, Sex differences in pharmacological treatment of heart failure: a meta-analysis of randomized trials (2026) ). Qua dosering zijn er aanwijzingen uit observationeel onderzoek dat vrouwen met hartfalen met verminderde ejectiefractie (HFrEF) al bij ongeveer 50% van de aanbevolen dosering (van ACE (Angiotensine converting enzyme. ACE is een enzym dat vooral betrokken is bij de regulatie van de bloeddruk.)-remmers, angiotensine-II-receptorblokkers en bètablokkers) het maximale voordeel bereiken, terwijl mannen gemiddeld baat lijken te hebben bij verdere dosisverhoging ( Santema et al., 2019 Santema, B., Ouwerkerk, W., Tromp, J., Sama, I., Ravera, A., Regitz-Zagrosek, V., Hillege, H., Samani, NJ., Zannad, F, Dickstein, K, Lang, C., Cleland, JG. F., Ter Maaten, J., Metra, M, Anker, SD., van der Harst, P., Ng, L., van der Meer, P, van Veldhuisen, DJ., Meyer, S., Lam, C., ASIAN-HF investigators, Voors, AA., Identifying optimal doses of heart failure medications in men compared with women: a prospective, observational, cohort study (2019) ). Om de richtlijnen aan te passen zijn echter gerandomiseerde studies nodig die expliciet zijn opgezet om verschillen tussen vrouwen en mannen in optimale dosering, werkzaamheid en bijwerkingen vast te stellen.