Sleutelrol humaan papillomavirus bij ontstaan baarmoederhalskanker

Baarmoederhalskanker is het gevolg van besmetting met het seksueel overdraagbare virus humaan papillomavirus (HPV-infectie). Er zijn veel verschillende HPV (Humaan papilloma virus)-virussen, te onderscheiden in laag- en hoogrisico-varianten. De typen 16 en 18 zijn de meest voorkomende, gevaarlijke hoogrisico-typen (hrHPV), welke samen 70% van alle gevallen van baarmoederhalskanker veroorzaken. Een hrHPV (Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus) is makkelijk over te dragen waardoor 80% van de mensen die seksueel actief zijn, eens in zijn leven besmet raakt met dit virus. Het virus wordt echter bij 8 van de 10 mensen binnen 2 jaar door het lichaam opgeruimd. Als een besmetting met hrHPV lang aanhoudt, zal het minstens 15 jaar duren voordat baarmoederhalskanker zich ontwikkelt ( van Haaren, 2022 van Haaren, K. M. A., NHG-Praktijkhandleiding Baarmoederhalskanker; Bevolkingsonderzoek en diagnostiek, Utrecht (2022) ). 

Bevolkingsonderzoek: secundaire preventie

Sinds 1996 biedt de overheid een landelijk bevolkingonderzoek baarmoederhalskanker aan (secundaire preventie) om (voorstadia van) baarmoederhalskanker in een zo vroeg mogelijk stadium op te sporen. Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu)-Centrum voor Bevolkingsonderzoek coördineert en regisseert het bevolkingsonderzoek in opdracht van het ministerie van VWS (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport). De doelgroep van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker bestaat uit personen tussen de 30 en 65 jaar. Vanaf 1 januari 2017 is het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker gewijzigd. Uitstrijkjes worden in het laboratorium eerst onderzocht op de aanwezigheid van hrHPV (Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus). Als dit virus aanwezig is, wordt het uitstrijkje beoordeeld op afwijkende cellen. Op basis van de uitkomsten van dit celonderzoek wordt bepaald of onderzoek bij de gynaecoloog nodig is. Een andere wijziging in het bevolkingsonderzoek is dat personen sinds 2017 de mogelijkheid wordt geboden om deel te nemen aan het bevolkingsonderzoek met behulp van een zelfafnameset. Daarnaast worden personen sinds 2022 uitgenodigd voor het maken van een uitstrijkje wanneer ze 30, 35, 40, 50 en 60 jaar oud zijn. Daarvóór kregen ze elke 5 jaar een uitnodiging. 45- en 55- jarigen krijgen alleen een uitnodiging als ze bij hun vorige deelname HPV (Humaan papilloma virus)-positief waren, of als ze in de vorige ronde niet hebben deelgenomen. Sinds 2022 worden mensen op de leeftijd van 65 jaar uitgenodigd, waarbij de vorige uitslag hrHPV-positief was, maar die toen niet zijn doorverwezen naar een gynaecoloog.

Deelname aan bevolkingsonderzoek 52% in 2025

In 2025 zijn 690.586 personen uitgenodigd voor het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. Daarnaast ontvingen 6.004 personen die wel tot de doelgroep behoren geen uitnodiging. Zij hadden zich in een eerdere ronde definitief afgemeld. Op 1 april 2026 (15 maanden na aanvang van het uitnodigingsjaar 2025) hebben 359.101 personen (51,6%) deelgenomen aan het bevolkingsonderzoek ( Erasmus MC, 2026 Erasmus MC, Landelijke monitor bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2025, Rotterdam (2026) ). De deelnamegraad is daarmee in 2025 lager dan in 2024 (54,4%). Mogelijk heeft de datahack in augustus 2025 invloed gehad op de deelname. Bij de leeftijdscategorieën van 45 tot en met 49 jaar en 55 tot en met 59 jaar was de deelnamegraad het laagst, net als in voorgaande jaren. Door een wijziging in het uitnodigingsschema bestaan deze leeftijdsgroepen sinds 2022 voornamelijk uit personen die tijdens een voorgaande ronde niet deelnamen aan het bevolkingsonderzoek. Personen die eerder niet deelnamen zijn ook minder geneigd om in de actuele ronde deel te nemen. Na het ontvangen van de uitnodiging, hebben genodigden vijf jaar de tijd om deel te nemen aan het bevolkingsonderzoek. De meeste genodigden nemen deel binnen 15 maanden, maar de deelname blijft oplopen tot het einde van de peilperiode na 63 maanden. 

Van de deelnemers nam 65% deel door middel van een zelfafnameset. Dit is ongeveer gelijk aan 2024 (64%) en hoger dan in 2023 (47%). Dit komt waarschijnlijk doordat de zelfafnametest in 2024 voor het eerst een geheel jaar versterkt werd ingezet: alle 30-jarigen krijgen de zelfafnametest direct met de uitnodiging meegestuurd. Daarnaast krijgen de overige leeftijdsgroepen een zelfafnametest toegestuurd wanneer zij 12 weken na de uitnodiging nog niet hebben deelgenomen en zich ook niet actief hebben afgemeld. 

Beschermingsgraad 77% in 2025

De beschermingsgraad, ook wel het vijfjaarsbereik genoemd, bedroeg 76,6% in 2025 ( Erasmus MC, 2026 Erasmus MC, Landelijke monitor bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2025, Rotterdam (2026) ). Dit is het percentage 30- tot en met 65-jarigen (screeningsleeftijdsgroep) dat in de 5 jaar voorafgaand aan het verslagjaar is beschermd tegen het krijgen van baarmoederhalskanker. Dit kan zijn door deelname aan onderzoeken (binnen of buiten het bevolkingsonderzoek) of door het verwijderen van de baarmoeder (uterusextirpatie, opgenomen sinds 2022). De beschermingsgraad ligt in 2025 hoger dan in 2024, toen was het 72,7%. Deze stijging komt met name door een toename van het aantal personen dat als beschermd wordt beschouwd op basis van een hrHPV (Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus)-negatieve test in de voorgaande screeningsronde op 40- of 50-jarige leeftijd. 

Bij ongeveer 1% deelnemers (voorstadium) baarmoederhalskanker vastgesteld

Bij 12,7% van de 359.101 deelnemers aan het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker werd hoog risico Humaan Papilloma Virus (Infectieus organisme; veel kleiner dan de kleinste bekende bacteriën.) (hrHPV) gevonden ( Erasmus MC, 2026 Erasmus MC, Landelijke monitor bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2025, Rotterdam (2026) ). Daarvan werd 12,8% direct werd doorverwezen naar de gynaecoloog voor diagnostisch onderzoek. De rest werd geadviseerd na 12 maanden een controleonderzoek te laten uitvoeren. Bij 2.565 personen werd na een directe verwijzing de diagnose gesteld van (een voorstadium van) baarmoederhalskanker (CIN 2+). Dit komt overeen met een detectiecijfer van 0,8%. Het directe detectiecijfer is de afgelopen jaren gedaald van 1,2% in 2021 naar 0,8% in 2025. Er zijn over 2025 nog geen cijfers bekend over het aantal gevonden (voorstadia) baarmoederhalskanker na indirecte verwijzing (dus na het controleonderzoek). 

Tabel: Resultaten bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2025

Bron:  Erasmus MC, 2026 Erasmus MC, Landelijke monitor bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2025, Rotterdam (2026)

• CIN 2+: (pre-)maligniteit / (voorstadium) baarmoederhalskanker

Extra gezondheidswinst door vernieuwd bevolkingsonderzoek

In 2017 is het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker vernieuwd. Dit vernieuwde bevolkingsonderzoek levert volgens modelberekeningen meer gezondheidswinst op dan het oude bevolkingsonderzoek ( Naber et al., 2016 Naber, S. K., Matthijsse, S. M., Jansen, E.E.L., de Kok, I. M. C. M., de Koning, H. J., van Ballegooijen, M., Effecten en kosten van het vernieuwde bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker in Nederland naar aanleiding van recente ontwikkelingen, Rotterdam (2016) ). De modelberekeningen laten zien dat zonder screening in Nederland jaarlijks naar schatting 1.300 vrouwen met baarmoederhalskanker zouden worden gediagnosticeerd en dat jaarlijks ongeveer 500 vrouwen zouden overlijden aan baarmoederhalskanker. Het oude bevolkingsonderzoek voorkwam naar schatting 600 van die diagnoses en 290 van die sterfgevallen. Met het vernieuwde bevolkingsonderzoek zullen jaarlijks naar schatting 700 diagnoses van baarmoederhalskanker en ongeveer 325 sterfgevallen als gevolg van baarmoederhalskanker worden voorkomen. Het vernieuwde bevolkingsonderzoek zal er weliswaar voor zorgen dat er meer vrouwen (onnodig) worden verwezen naar de gynaecoloog, maar hier staat een aanzienlijke winst in (gezonde) levensjaren tegenover.

Vaccinatiegraad HPV toegenomen

Als onderdeel van het Rijksvaccinatieprogramma krijgen meisjes sinds 2009 een HPV (Humaan papilloma virus)-vaccinatie tegen de hrHPV (Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus)-typen 16 en 18 aangeboden (primaire preventie). Deze HPV-vaccinaties zijn ontwikkeld om al op jonge leeftijd infecties met deze twee hrHPV-typen te voorkomen. Sinds 2022 wordt deze aangeboden in het jaar dat ze 10 worden. Sinds ditzelfde jaar wordt de vaccinatie ook aan jongens aangeboden. In maart 2024 bedroeg de vaccinatiegraad voor de HPV-vaccinatie 60,1% onder meisjes en 54,1% onder jongens. Voor meer informatie over de vaccinatiegraad, zie Vaccinaties. 

De effectiviteit van het in Nederland gebruikte vaccin tegen premaligne afwijkingen (voorstadium voor kanker) bedraagt voor CIN (Cervicale intra-epitheliale neoplasie (voorstadium van kanker)) 2, CIN 3 en cervixcarcinoom 94,9% en voor CIN 3 en cervixcarcinoom 91% ( van Haaren, 2022 van Haaren, K. M. A., NHG-Praktijkhandleiding Baarmoederhalskanker; Bevolkingsonderzoek en diagnostiek, Utrecht (2022) ). Tot op heden is het nog onbekend of de vaccinatie levenslange bescherming biedt of dat er herhalingsvaccinaties noodzakelijk zullen zijn. In 2023 worden de eerste vrouwen die gevaccineerd zijn met het bivalente vaccin 30 jaar. Zij worden uitgenodigd voor het bevolkingsonderzoek waarbij de effecten en consequenties van de vaccinaties in kaart worden gebracht.

Naast vaccinatie blijft screening van belang

Naast vaccinatie blijft screening onverminderd nodig. Hiervoor zijn verschillende redenen:

• De vaccinatie is pas in 2009 begonnen, waardoor veel vrouwen nog niet beschermd zijn.
• De twee hoog-risico-typen van het virus (hrHPV 16 en 18) waartegen gevaccineerd wordt, veroorzaken samen ongeveer 70% van alle gevallen van baarmoederhalskanker. Vaccinatie met de huidige vaccins kan dus niet alle gevallen voorkomen.
• Niet alle meisjes uit de doelgroep laten zich vaccineren.