Gezondheidsgevolgen van overgewicht
Overgewicht hangt samen met tal van ziekten
Overgewicht (Er is sprake van overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 25 kg/m2), met name ernstig overgewicht (Men spreekt van ernstig overgewicht of obesitas bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 30 kg/m2.) ( obesitas (Er is sprake van obesitas of ernstig overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 30 kg/m2.)), is een risicofactor voor verschillende ziekten en aandoeningen. Zie hiervoor ook onderstaande tabel. Overgewicht geeft een groter risico op verschillende soorten kanker, zoals darmkanker en nierkanker (IKNL 2022; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023). Ook geeft het een verhoogd risico op verschillende hart- en vaatziekten (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Safaei et al. 2021; Valenzuela et al. 2023) en metabole aandoeningen, waaronder diabetes mellitus type 2 (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Valenzuela et al. 2023). Verder kan ernstig overgewicht leiden tot menstruatiestoornissen (Opoku et al. 2023; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023) en onvruchtbaarheid bij zowel mannen als vrouwen (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023). Andere aandoeningen die in verband staan met ernstig overgewicht zijn bijvoorbeeld astma (Xunliang Li et al. 2023; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023) en artrose (Meldrum et al. 2017). Daarnaast hebben mensen met overgewicht (Er is sprake van overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 25 kg/m2) een verhoogd risico op vroegtijdige sterfte (Seidell & Halberstadt 2016; Bhaskaran et al. 2018). De gezondheidsverschillen tussen mensen met en zonder overgewicht zijn te zien vanaf de kinderleeftijd tot aan het overlijden (WHO 2022).
Verdeling lichaamsvet bepalend voor gezondheidsrisico's
De verdeling van lichaamsvet speelt een belangrijke rol in het risico op aandoeningen. Met name de hoeveelheid vet in de buikholte (visceraal vet) is bepalend voor gezondheidsproblemen (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023). Dit geldt vooral voor het risico op hart- en vaatziekten en metabole aandoeningen (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023). Verder geeft een hogere BMI (Body Mass Index. De BMI is een index die de verhouding tussen lengte en gewicht bij een persoon weergeeft. De BMI wordt veel gebruikt om een indicatie te krijgen of er sprake is van overgewicht of ondergewicht.) of een grotere buikomvang een hoger risico op ziekten en vroegtijdige sterfte bij overgewicht (Seidell & Halberstadt 2016; Bhaskaran et al. 2018; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023). Naast de verdeling van het vetweefsel en de mate van overgewicht draagt ook de duur van het overgewicht bij aan het ontwikkelen van onder andere hart- en vaatziekten, diabetes mellitus type 2 en vroegtijdige sterfte (Amani-Beni et al. 2023; Dankel et al. 2017; Sidhu et al. 2023).
Overgewicht heeft invloed op psychische gezondheid
Mensen met overgewicht hebben vaker psychische aandoeningen, zoals depressie en angststoornissen, dan mensen zonder overgewicht (zie tabel) (Holt 2019; Leutner et al. 2023; Pereira-Miranda et al. 2017). Dit verband werkt in twee richtingen: enerzijds kan gewichtstoename het gevolg zijn van psychische aandoeningen, anderzijds kan overgewicht psychische problemen veroorzaken (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023). Ook kan het gebruik van sommige antidepressiva bij mensen met een depressie bijdragen aan gewichtstoename (NHG 2019). Er zijn verschillende factoren, zoals ontstekings- en hormonale factoren, die een bijdrage leveren aan het ontstaan van stemmingsstoornissen bij overgewicht. Verder is er steeds meer bewijs dat een toename van visceraal vet kan leiden tot angststoornissen (Fulton et al. 2021). Daarnaast speelt discriminatie en stigmatisering van mensen met overgewicht een rol bij het ontstaan van psychische aandoeningen (Westbury et al. 2023).
Tabel: ziekten en aandoeningen die samenhangen met (ernstig) overgewicht
Cluster |
Ziekten en aandoeningen |
---|---|
Kanker |
Myeloom, lymfoom, meningeoom, slokdarm-, lever-, galweg-, galblaas-, nier-, schildklier-, dunnedarm-, dikkedarm-, endeldarm-, alvleesklier-, baarmoeder-, baarmoederhals-, prostaat- en (bij postmenopauzale vrouwen) eierstok- en borstkanker (IKNL 2022; Opoku et al. 2023; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023) |
Hart- en vaatziekten |
Verhoogde bloeddruk, coronaire hartziekten, hartfalen (Hartfalen (decompensatio cordis) is het best te omschrijven als een klinisch syndroom dat bestaat uit een combinatie van klachten en verschijnselen die direct of indirect het gevolg zijn van een tekortschietende pompfunctie van het hart.), beroerte en veneuze trombo-embolie, perifeer arterieel vaatlijden (Chu et al. 2018; Meldrum et al. 2017; Purdy & Shatzel 2021; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Safaei et al. 2021) |
Metabole aandoeningen |
Diabetes mellitus type 2, metabool syndroom, dyslipidemie (Bij dyslipidemie is de verhouding van cholesterol in het bloed verstoord. Het totaalcholesterol, het LDL-cholesterol of de triglyceriden zijn verhoogd en/of is er sprake van een verlaagd gehalte van het HDL-cholesterol.), hyperurikemie, jicht (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Valenzuela et al. 2023; Chu et al. 2018) |
Luchtwegaandoeningen |
Astma, slaapapneu, obesitas-hypoventilatiesyndroom (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Meldrum et al. 2017) |
Aandoeningen bewegingsstelsel |
Artrose (Meldrum et al. 2017), botbreuken (Turcotte et al. 2023), rugpijn (Yi Liu et al. 2024; Perera et al. 2022) |
Neurologische aandoeningen |
Idiopathische intracraniële hypertensie (hoge bloeddruk) (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023), verminderd cognitief functioneren, dementie (Dye et al. 2017) |
Maag-, darm-, leverziekten |
Niet-alcoholische leververvetting en niet-alcoholische leverontsteking, gastro-oesofageale reflux, hernia diaphragmatica (middenrifbreuk), galblaasaandoeningen (waaronder galblaasontsteking en galstenen) (Aune et al. 2015; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023) |
Nierziekten |
Nierfalen, nierstenen, nefrotisch syndroom (Alizadeh et al. 2019; Aune et al. 2018; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023) |
Hormoon- en/of fertiliteitsproblemen |
Menstruatiestoornissen, onvruchtbaarheid, polycysteus-ovariumsyndroom, toegenomen klachten tijdens de overgang (opvliegers, nachtzweten, hartkloppingen), hirsutisme (Opoku et al. 2023; Palacios et al. 2024; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023) |
Psychische aandoeningen |
Depressie en angststoornissen (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Fulton et al. 2021) |
Auto-immuun aandoeningen |
Reumatoïde artritis, multipele sclerose, psoriasis, arthritis psoriatica, diabetes mellitus type 1, hypothyreoïdie (ziekte van Hashimoto) (Xunliang Li et al. 2023; Versini et al. 2014) |
Huidaandoeningen |
Lymfoedeem, huidinfecties (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023), striae distensae (striemen), Acanthosis nigricans (Perreault & Laferrère 2024) |
Gevolgen van overgewicht tijdens de zwangerschap
Overgewicht nadelig voor verloop zwangerschap
Overgewicht (Er is sprake van overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 25 kg/m2) kan nadelige gevolgen hebben voor de vruchtbaarheid, het verloop van de zwangerschap en de gezondheid van zowel moeder als kind. Zo hebben vrouwen met (ernstig) overgewicht (Er is sprake van overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 25 kg/m2) een hogere kans op een miskraam (Catalano & Shankar 2017; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023), een vroeggeboorte (Catalano & Shankar 2017) of een doodgeboorte (Catalano & Shankar 2017; Stubert et al. 2018). Daarnaast komt zwangerschapsdiabetes (Maas et al. 2021; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023), zwangerschapshypertensie (Maas et al. 2021; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023) en zwangerschapsvergiftiging (pre-eclampsie) (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Stubert et al. 2018) vaker voor onder zwangere vrouwen met overgewicht. Ook komt een keizersnede (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Stubert et al. 2018) en fluxus post partum (te veel bloedverlies) (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023) vaker voor onder zwangeren met ernstig overgewicht (Men spreekt van ernstig overgewicht of obesitas bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 30 kg/m2.).
Overgewicht tijdens zwangerschap geeft gezondheidsrisico’s voor kind
Kinderen van moeders met ernstig overgewicht hebben een verhoogde kans op foetale nood (zuurstoftekort bij het ongeboren kind) (Partnerschap Overgewicht Nederland 2023), macrosomie (te hoog geboortegewicht) en aangeboren afwijkingen (Catalano & Shankar 2017; Partnerschap Overgewicht Nederland 2023; Stubert et al. 2018). Verder hebben zij een grotere kans op ernstig overgewicht (Catalano & Shankar 2017; Stubert et al. 2018) en hart- en vaatziekten op latere leeftijd (Harink et al. 2022; Godfrey et al. 2017). Diabetes type 2 en astma komen ook vaker voor bij kinderen van vrouwen die tijdens de zwangerschap ernstig overgewicht hadden (Godfrey et al. 2017). Ook komt sterfte binnen één jaar na de geboorte vaker voor bij kinderen van moeders met overgewicht tijdens de zwangerschap (Catalano & Shankar 2017; Stubert et al. 2018).
Gezondheidsgevolgen van overgewicht bij kinderen
Overgewicht bij kinderen leidt nu en later tot gezondheidsproblemen
Overgewicht (Er is sprake van overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 25 kg/m2) bij kinderen kan tot verschillende gezondheidsproblemen leiden op zowel jonge als latere leeftijd. Zie hiervoor ook onderstaande tabel. Bijna alle organen worden aangedaan door overgewicht (Marcus et al. 2022). Vergeleken met kinderen met een gezond gewicht hebben kinderen met (ernstig) overgewicht (Er is sprake van overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 25 kg/m2) vaker risicofactoren voor hart- en vaatziekten, zoals dyslipidemie (Bij dyslipidemie is de verhouding van cholesterol in het bloed verstoord. Het totaalcholesterol, het LDL-cholesterol of de triglyceriden zijn verhoogd en/of is er sprake van een verlaagd gehalte van het HDL-cholesterol.), een verhoogde bloeddruk en aderverkalking (McPhee et al. 2020; Skelton & Klish 2023). Ernstig overgewicht (Men spreekt van ernstig overgewicht of obesitas bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 30 kg/m2.) op kinderleeftijd geeft een hoger risico op hart- en vaatziekten op volwassen leeftijd, ook als iemand op volwassen leeftijd geen ernstig overgewicht (Men spreekt van ernstig overgewicht of obesitas bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 30 kg/m2.) meer heeft (Marcus et al. 2022; McPhee et al. 2020; Skelton & Klish 2023). Verder hebben kinderen met ernstig overgewicht vaker insuline-resistentie (McPhee et al. 2020; Skelton & Klish 2023) en op langere termijn ontwikkelen zij vaker diabetes type 2 (Marcus et al. 2022; Skelton & Klish 2023). Overgewicht op kinderleeftijd geeft ook een hoger risico op astma (Dixon & Nyenhuis 2023; Lang et al. 2018) en klachten van het bewegingsapparaat (Smith et al. 2014; Skelton & Klish 2023). Ook geeft ernstig overgewicht op kinderleeftijd een hoger risico op ernstig overgewicht op volwassen leeftijd (WHO 2016) en vroegtijdig sterven (Marcus et al. 2022).
Kinderen met overgewicht hebben vaker psychosociale problemen
Kinderen met overgewicht hebben vaker last van psychosociale en psychische problemen dan kinderen met een gezond gewicht (Vuuren et al. 2019; Gibson et al. 2017). Voorbeelden hiervan zijn een laag zelfbeeld (Gibson et al. 2017; Rankin et al. 2016; Skelton & Klish 2023), eetstoornissen (Gibson et al. 2017; Stabouli et al. 2021) en depressie (Quek et al. 2017; Rankin et al. 2016). Deze problemen komen vaker voor bij meisjes dan bij jongens (Rankin et al. 2016). Als de BMI (Body Mass Index. De BMI is een index die de verhouding tussen lengte en gewicht bij een persoon weergeeft. De BMI wordt veel gebruikt om een indicatie te krijgen of er sprake is van overgewicht of ondergewicht.) toeneemt, neemt hiermee de kans een laag zelfbeeld en eetstoornissen toe (Gibson et al. 2017). Ook schoolverzuim komt vaker voor onder kinderen met overgewicht (An et al. 2017). Het is niet altijd duidelijk of psychische problemen een oorzaak of een gevolg zijn van overgewicht bij kinderen. Daarnaast kan het zo zijn dat gemeenschappelijke factoren bijdragen aan het ontstaan van zowel overgewicht als psychische stoornissen (Rankin et al. 2016). Kinderen met overgewicht hebben vaker dan hun leeftijdgenoten met een gezond gewicht te maken met stigmatisering, uitsluiting en pesten (Rankin et al. 2016; Skelton & Klish 2023).
Tabel: Ziekten en aandoeningen die samenhangen met (ernstig) overgewicht op kinderleeftijd
Cluster |
Aandoeningen |
---|---|
Hart- en vaatziekten |
Dyslipidemie (Bij dyslipidemie is de verhouding van cholesterol in het bloed verstoord. Het totaalcholesterol, het LDL-cholesterol of de triglyceriden zijn verhoogd en/of is er sprake van een verlaagd gehalte van het HDL-cholesterol.), verhoogde bloeddruk, aderverkalking, veranderde structuur en functie van het hart. Op volwassen leeftijd: hartinfarct en beroerte (Bradwisch et al. 2020; McPhee et al. 2020; Skelton & Klish 2023) |
Kanker |
Op volwassen leeftijd: leukemie, Hodgkin lymfoom, darm- en endeldarmkanker, borstkanker (Skelton & Klish 2023) |
Metabole aandoeningen |
Insuline resistentie, prediabetes (Mensen met licht verhoogde glucosewaarden met een verhoogd risico op het ontwikkelen van diabetes type 2.), diabetes type 2, metabool syndroom (McPhee et al. 2020; Skelton & Klish 2023) |
Luchtwegaandoeningen |
Astma (Dixon & Nyenhuis 2023; Lang et al. 2018), slaapapneu (Skelton & Klish 2023), obesitas (Er is sprake van obesitas of ernstig overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 30 kg/m2.)-hypoventilatiesyndroom (Skelton & Klish 2023) |
Lever- en galwegziekten |
Metabole dysfunctie geassocieerde steatotische leverziekte (MASLD, voorheen bekend als non-alcoholische leververvetting (NAFLD)) (Berardis & Sokal 2014; Skelton & Klish 2023; Uppal et al. 2016), galstenen (Skelton & Klish 2023) |
Neurologische aandoeningen |
Idiopathische intracraniële hypertensie (hoge bloeddruk) (Skelton & Klish 2023) |
Aandoeningen bewegingsapparaat |
Knie-, enkel- en voetklachten (Smith et al. 2014), O- of X-benen, epifysiolysis capitis femoris (Bij epifysiolysis capitis femoris glijdt het bovenste deel van de heupkop (boven de groeischijf) van de heupkop af.), botbreuken (Skelton & Klish 2023), lage rugpijn (García-Moreno et al. 2024) |
Huidaandoeningen |
Acanthosis nigricans, striae distensae (striemen), smetplekken, furunculose (Er is sprake van furunculose bij meer dan 4 furunkels tegelijk of meer dan 4 furunkels per jaar. Een furunkel is een acute, necrotiserende, pijnlijke ontsteking van een haarfollikel.), hidradenitis suppurativa (Hidradenitis suppurativa is een chronische ontsteking van de haarfollikels in met name de oksels en liezen.) (Skelton & Klish 2023) |
Psychische aandoeningen |
Eetstoornissen (Rankin et al. 2016; Stabouli et al. 2021), depressie en angststoornissen (Quek et al. 2017; Rankin et al. 2016) |
Hormoongerelateerde aandoeningen |
Hyperandrogenisme en polycysteus-ovariumsyndroom ( PCOS (PCOS (Polycysteus Ovarium Syndroom) is een syndroom dat vaak gepaard gaat met verminderde vruchtbaarheid)) (Skelton & Klish 2023) |
Auto-immuun ziekten |
Multipele sclerose (Schreiner & Genes 2021), diabetes mellitus type 1 (Marcus et al. 2022) |
Voedingsdeficiënties |
Vitamine D tekort, ijzertekort (Skelton & Klish 2023) |
Functioneren van mensen met overgewicht
Verminderde kwaliteit van leven onder mensen met overgewicht
Mensen met ernstig overgewicht (Men spreekt van ernstig overgewicht of obesitas bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 30 kg/m2.) ervaren een verminderde kwaliteit van leven ten opzichte van mensen met een gezond gewicht. Dit verband is nog sterker bij mensen met ernstig overgewicht in combinatie met metabole afwijkingen, zoals een hoge bloeddruk of een hoog cholesterol, vergeleken met mensen met een gezond gewicht. (Abiri et al. 2022; Kim et al. 2020). Een veel gebruikte indicator voor kwaliteit van leven is de tevredenheid met de lichamelijke en psychische gezondheid. Mensen met overgewicht (Er is sprake van overgewicht bij een Body Mass Index (BMI) ≥ 25 kg/m2) zijn minder tevreden over hun lichamelijke gezondheid dan mensen met een gezond gewicht. Daarnaast zijn mensen met ernstig overgewicht minder tevreden over hun psychische gezondheid dan mensen met een gezond gewicht (Bron: CBS-enquête Sociale samenhang en welzijn 2022, zie: CBS Statline.)
Ernstig overgewicht nadelig voor arbeidsproductiviteit
Gezondheidsproblemen als gevolg van ernstig overgewicht zorgen voor extra maatschappelijke kosten (Vesikansa et al. 2023). Deze kosten zijn deels toe te schrijven aan de gezondheidszorg, maar bestaan ook uit secundaire kosten door arbeidsongeschiktheid en ziekteverzuim (Nagi et al. 2024). Mensen met ernstig overgewicht zijn vaker afwezig van werk en hebben een verhoogde kans op vroege arbeidsongeschiktheid (Destri et al. 2022; Nagi et al. 2024; Castanho Araujo et al. 2020).
- T.L.S. Visscher (Windesheim)
- V. Hermans, red ( RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu))
- E.M. Zantinge, red. (RIVM)