Pneumokok is normale bewoner van bovenste luchtwegen

Streptococcus pneumoniae ofwel de pneumokok is een bacterie die vaak voorkomt in de bovenste luchtwegen van de mens zonder ziekte te veroorzaken. Zo'n infectie zonder ziekte wordt dragerschap genoemd. Vrijwel iedereen is gedurende enige tijd wel drager van een pneumokok. Ziekte ontstaat slechts bij een klein deel van de mensen die met de bacterie geïnfecteerd raken. De bacterie kan dan vanuit de bovenste luchtwegen doordringen in de bijholten of in het middenoor. Een bijholteontsteking of een middenoorontsteking kan het gevolg zijn. In sommige gevallen kan de bacterie afdalen in de diepere luchtwegen en een longontsteking (pneumonie) veroorzaken. Aan deze aandoening ontleent de bacterie ook zijn naam. Ook kan de bacterie doordringen in de bloedbaan of het zenuwstelsel. Dit noemen we invasieve pneumokokkenziekte. Invasieve pneumokokkenziekte kan zich manifesteren als een ernstige longontsteking, bloedvergiftiging of hersenvliesontsteking. Bloedvergiftiging of hersenvliesontsteking als gevolg van een pneumokokkeninfectie treedt vooral op bij kinderen <5 jaar. Een (ernstige) longontsteking als gevolg van een pneumokokkeninfectie treedt vooral op bij mensen van 65 jaar en ouder.

Sinds 2006 worden kinderen via het Rijksvaccinatieprogramma gevaccineerd tegen pneumokokkenziekte. In het najaar van 2020 zullen ook ouderen van 73 tot en met 79 jaar een uitnodiging krijgen voor een pneumokokkenprik

Meer informatie


Aantal kinderen (< 5 jaar) met invasieve pneumokokkenziekte sterk afgenomen

Sinds de introductie van pneumokokkenvaccinatie bij kinderen in 2006 is het aantal kinderen <5 jaar met invasieve pneumokokkenziekte sterk afgenomen van ongeveer 200 kinderen per jaar naar ongeveer 50 per jaar. Er worden bijna geen kinderen meer ziek door één van de  serotypen in het vaccin; het vaccin wat in 2006 ingevoerd is, beschermt tegen 7 typen en in 2011 is dit vaccin vervangen door een vaccin met 10 typen. Pneumokokken typen die niet in het vaccin zijn opgenomen veroorzaken nog wel steeds ziekte ( Schurink-van 't Klooster & de Melker 2020 Schurink-van 't Klooster, T. M., de Melker, H.E., The National Immunisation Programme in the Netherlands: surveillance and developments in 2019-2020., Bilthoven (2020) ).


Aantal patiënten (5 jaar en ouder) met invasieve pneumokokkenziekte

Sla de grafiek Aantal ziektegevallen van invasieve pneumokokkenziekte bij mensen van 5 jaar en ouder 2004-2019 over en ga naar de datatabel
  • De aantallen zijn per epidemiologisch jaar (juni tot en met mei).
  • Het gaat om geëxtrapoleerde aantallen.
  • Ongeveer 75% van deze ziektegevallen betreft mensen van 60 jaar of ouder, 24% van 19-59 jaar en 1% betreft kinderen van 5-18 jaar.

Aantal volwassenen met invasieve  pneumokokkenziekte stabiel

Sinds de introductie van pneumokokkenvaccinatie bij kinderen in 2006 is ook bij andere (niet-gevaccineerde) leeftijdsgroepen het aantal ziektegevallen door de 10 typen die in het vaccin zitten afgenomen, door groepsbescherming. Het aantal ziektegevallen door typen die niet in het vaccin zitten is bij deze leeftijdsgroepen echter gestegen. Door toename van ziekte door niet-vaccin typen en door de toenemende vergrijzing is het totaal aantal ziektegevallen nagenoeg gelijk gebleven ( Schurink-van 't Klooster & de Melker 2020 Schurink-van 't Klooster, T. M., de Melker, H.E., The National Immunisation Programme in the Netherlands: surveillance and developments in 2019-2020., Bilthoven (2020) ).


Aantal sterfgevallen door invasieve pneumokokkeninfecties

Sla de grafiek Aantal sterfgevallen door invasieve pneumokokkenziekte 2004-2015 over en ga naar de datatabel
  • De aantallen zijn per epidemiologisch jaar (juni tot en met mei). 
  • Het gaat hier om geëxtrapoleerde aantallen.
  • Ongeveer 85% van de sterfgevallen betreft patiënten van 60 jaar of ouder, 13% van 19-59 jaar en 2% betreft kinderen (0-18 jaar)

Afname in sterfte door invasieve  pneumokokkenziekte

Voor invoering van vaccinatie in 2006 stierven er jaarlijks bijna 400 personen aan invasieve pneumokokkenziekte ( Vestjens et al. 2019 Vestjens, SM. T., Sanders, EA. M., Vlaminckx, BJ., de Melker, H.E., van der Ende, A, Knol, MJ., Twelve years of pneumococcal conjugate vaccination in the Netherlands: Impact on incidence and clinical outcomes of invasive pneumococcal disease (2019) ). Na invoering van pneumokokkenvaccinatie bij kinderen in 2006 is het aantal sterfgevallen door één van de serotypen in het vaccin sterk gedaald, maar het aantal door niet-vaccin typen gestegen. Door de verschuiving in serotypen is het totaal aantal sterfgevallen door invasieve pneumokokkenziekte afgenomen in de afgelopen jaren, ondanks de toenemende vergrijzing.

  • M.J. Knol ( RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu))
  • H. Giesbers, red. (RIVM)