Blootstelling

Bloostelling ioniserende straling vooral door natuurlijke bronnen 

Door dagelijkse blootstelling ontvangt elke Nederlander die ademt, eet en drinkt een gemiddelde effectieve stralingsdosis van circa 2 mSv MilliSievert. Maat voor de 'effectieve dosis' ioniserende straling, ofwel de hoeveelheid straling waarmee het lichaam gemiddeld genomen belast wordt. (MilliSievert. Maat voor de 'effectieve dosis' ioniserende straling, ofwel de hoeveelheid straling waarmee het lichaam gemiddeld genomen belast wordt.) per jaar (Smetsers & Bekhuis, 2021 Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021) (Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021))). Het exacte getal hangt af van de gekozen aannames. De dagelijkse blootstelling komt vooral door natuurlijke bronnen en wordt grotendeels binnenshuis ontvangen. Doordat er van nature radioactiviteit in de bodem zit, zijn bouwmaterialen gemaakt van grondstoffen uit de bodem een bron van gammastraling en de radioactieve gassen radon en thoron. Radon zorgt daarbij voor de hoogste dosis van alle natuurlijke bronnen. Bij onvoldoende ventilatie kan radon zich in gebouwen ophopen waardoor de straling binnen vele malen hoger kan worden dan buiten (Smetsers & Bekhuis, 2021 Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021) (Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021))).
Niet alleen vanuit de bodem maar ook vanuit het heelal (kosmos) komt straling op ons af. Iedereen in Nederland ontvangt op leefniveau 0,2 mSv/jaar aan kosmische straling. Via bodem, water en lucht komen radioactieve stoffen die van nature op aarde aanwezig zijn ook in voedsel en drinkwater terecht. Hierdoor ontvangt elke Nederlander 0,4 mSv/jaar (Smetsers & Bekhuis, 2021 Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021) (Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021))).

Kunstmatige bronnen dragen zeer beperkt aan blootstelling bij

Naast natuurlijke bronnen worden Nederlanders ook dagelijks blootgesteld aan kunstmatige bronnen (door de mens gemaakt). De blootstelling in Nederland aan straling afkomstig van stralingsbronnen in ziekenhuizen, nucleaire installaties en industriële bedrijven en door fall-out (straling door bovengrondse kernwapenproeven en ongevallen bij kerncentrales) is naar schatting minder dan 10 microSv (0,01 mSv). Dat is gemiddeld per inwoner minder dan 1%  van de blootstelling aan straling door natuurlijke bronnen (Palstra et al., 2025 Palstra, Hengeveld, A.C., Roobol, L.P., Smulders, Tanzi, Blootstelling aan reguleerbare bronnen van ioniserende straling en fall-out in Nederland , Bilthoven (2025) (Palstra, Hengeveld, A.C., Roobol, L.P., Smulders, Tanzi, Blootstelling aan reguleerbare bronnen van ioniserende straling en fall-out in Nederland , Bilthoven (2025))). 

Extra blootstelling door medisch onderzoek 

Door medisch onderzoek kunnen mensen duidelijk hogere jaardoses dan het gemiddelde ontvangen. Het gaat hierbij om mensen die medisch diagnostische onderzoeken met ioniserende straling ondergaan. Gemiddeld ontvangt een inwoner van Nederland 1,2 mSv per jaar door alle medische onderzoeken  (RIVM-website: Medische Stralingstoepassingen). Die extra stralingsdosis loopt sterk uiteen tussen de verschillende mensen. Voor een grote groep mensen die geen onderzoek met straling heeft gehad, is er geen extra dosis. Voor patiënten die bijvoorbeeld een CT Computer tomography. Röntgentechniek waarbij een computerprogramma meerdere afbeeldingen van het lichaam combineert tot dwarsdoorsneden of driedimensionale beelden van organen/weefsels. (Computer tomography. Röntgentechniek waarbij een computerprogramma meerdere afbeeldingen van het lichaam combineert tot dwarsdoorsneden of driedimensionale beelden van organen/weefsels.)-scan hebben gehad van de buik kan deze dosis hoger zijn dan het gemiddelde. De gemiddelde waarde voor alle Nederlanders is vooral van belang om te monitoren hoe de blootstelling verandert in de tijd. De dosis die patiënten ontvangen bij therapeutische behandeling in ziekenhuizen is niet meegenomen. 

Extra blootstelling door veelvuldig verblijf op grote hoogte

Ook mensen die veelvuldig langdurig vliegen of op vakantie gaan in de bergen ontvangen hogere doses dan gemiddeld. Dit komt doordat op grote hoogte kosmische straling minder wordt afgeschermd door de atmosfeer waardoor mensen tijdelijk bloot staan aan een hogere dosis kosmische straling dan op zeeniveau. Gemiddeld maken Nederlanders 1,3 retourvluchten per jaar en dit levert een gemiddelde stralingsdosis op van ongeveer 0,04 mSv (Smetsers & Bekhuis, 2021 Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021) (Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021))). 

Hogere radonconcentraties in Zuid-Limburg en rivierengebied

In naar schatting enkele tienduizenden Nederlandse woningen (op een totaal van 8 miljoen) ligt de concentratie van radondeeltjes in de lucht binnenshuis boven het referentieniveau van 100 Becquerel per kubieke meter (Bq/m³) (Smetsers, 2017 Smetsers, R. C. G. M., Woningen in Nederland met mogelijk hogere radonconcentraties. Onderzoek voor de implementatie van richtlijn 2013/59/Euratom. RIVM Rapport 2017-0032, Bilthoven (2017) (Smetsers, R. C. G. M., Woningen in Nederland met mogelijk hogere radonconcentraties. Onderzoek voor de implementatie van richtlijn 2013/59/Euratom. RIVM Rapport 2017-0032, Bilthoven (2017))), zoals vastgelegd in het Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming. De meeste van deze woningen staan in Zuid-Limburg en in het rivierengebied. De (rekenkundig) gemiddelde radonconcentratie in woningen is ongeveer 21 Bq/m³. Op werkplekken en in publiek toegankelijke gebouwen zijn de radonconcentraties gemiddeld 26 Bq/m³ (Velsma et al., 2024 Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024) (Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024))). De gemiddelde radonconcentratie in woningen in Zuid-Limburg is ongeveer 2,5 keer zo hoog als het landelijk gemiddelde en in het Gelderse Rivierengebied ongeveer 1,5 keer zo hoog. In bedrijven en voor het publiek toegankelijke gebouwen is de gemiddelde radonconcentratie in beide regio's ongeveer 1,5 keer zo hoog als in de rest van Nederland (Velsma et al., 2024 Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024) (Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024))). Dat komt doordat er uit de bodem in deze gebieden van nature meer radon vrijkomt dan in de rest van Nederland. De gemiddelde radonconcentratie in Zuid-Limburg ligt in de buurt van het wereldwijde gemiddelde, terwijl die in de rest van Nederland daar ver onder ligt. In andere Europese landen zijn radonconcentraties in het binnenmilieu vaak veel hoger omdat er rotsachtige bodems zijn waaruit veel radon vrijkomt (Velsma et al., 2024 Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024) (Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024))).

Tabel: Effectieve dosis per jaar voor verschillende stralingsbronnen

Bron:  Smetsers & Bekhuis, 2021 Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021) (Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021)); Palstra et al., 2025 Palstra, Hengeveld, A.C., Roobol, L.P., Smulders, Tanzi, Blootstelling aan reguleerbare bronnen van ioniserende straling en fall-out in Nederland , Bilthoven (2025) (Palstra, Hengeveld, A.C., Roobol, L.P., Smulders, Tanzi, Blootstelling aan reguleerbare bronnen van ioniserende straling en fall-out in Nederland , Bilthoven (2025)); RIVM-website Medische Stralingstoepassingen | RIVM

• Internationaal gebruiken wetenschappers twee verschillende dosisconversiefactoren (DCC’s) om de hoeveelheid radon en thoron in de lucht om te rekenen naar een stralingsdosis in huis (UNSCEAR en ICRP). ICRP schat de risico’s van radon en thoron hoger in dan UNSCEAR waardoor de stralingsdosis volgens ICRP hoger uit valt. 

Trends

Medische blootstelling gestegen door toename CT-onderzoek

Van een duidelijke toename van de blootstelling aan ioniserende straling is alleen sprake als het gaat om medische diagnostische toepassingen. De stralingsdosis die leden van de bevolking gemiddeld per jaar ontvangen vanwege medische diagnostiek is tussen 2002 en 2018 gestegen van 0,5 naar 1,2 mSv, vooral door toename van CT-gebruik. CT-onderzoek levert de belangrijkste bijdrage in de dosis per inwoner (RIVM-website: Medische Stralingstoepassingen). De bijdrage van industrie, consumentenproducten en historische fall-out door kernwapenproeven en Tsjernobyl aan de gemiddelde stralingsdosis is altijd al klein geweest, en de afgelopen jaren verder gedaald (Palstra et al., 2025 Palstra, Hengeveld, A.C., Roobol, L.P., Smulders, Tanzi, Blootstelling aan reguleerbare bronnen van ioniserende straling en fall-out in Nederland , Bilthoven (2025) (Palstra, Hengeveld, A.C., Roobol, L.P., Smulders, Tanzi, Blootstelling aan reguleerbare bronnen van ioniserende straling en fall-out in Nederland , Bilthoven (2025))). 

Radonconcentraties in woningen gestegen, lager in nieuwbouw 

De radonconcentraties in woningen zijn in 2022-2023 gemiddeld iets hoger dan in 2013-2014. Ventileren voorkomt dat radon zich in een ruimte ophoopt. De toename komt daarom mogelijk doordat mensen tijdens de energiecrisis in 2023 minder zijn gaan ventileren (ramen, deuren en ventilatieroosters gesloten hielden). Ook op werkplekken en voor publiek toegankelijke gebouwen waren in 2022-2023 de radonconcentraties wat hoger dan bij de vorige meting in 2016-2017 (Velsma et al., 2024 Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024) (Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024))). In woningen die gebouwd zijn sinds de vorige survey in 2013/2014 ligt echter voor alle regio’s in Nederland de gemiddelde radonconcentratie lager dan voor woningen die in eerdere periodes gebouwd zijn (Velsma et al., 2024 Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024) (Velsma, M, Verbeek-Spijkerman, J., Dekkers, F., Hengeveld, A.C., Jansen, T. , Claassen, L., Radon in Nederlandse woningen, op reguliere werkplekken en voor het publiek toegankelijke gebouwen. Resultaten meetcampagne 2022-2023. RIVM-rapport 2024-0126, Bilthoven (2024))). Ook in woningen die vanaf 2000 zijn gebouwd, is de gemiddelde radonconcentratie lager dan de gemiddelde waarde over alle woningen gebouwd sinds 1930. De gemiddelde waarden van andere bouwperioden weken niet of nauwelijks af van de gemiddelde waarde over alle woningen sinds 1930. Het is niet ondenkbaar dat de hoeveelheid straling afkomstig uit bouwmaterialen in de toekomst zal toenemen. Dit komt door de toenemende wens tot hergebruik van industriële restmaterialen en de weinig stringente wet- en regelgeving op het gebied van bouwmaterialen en straling (Smetsers & Bekhuis, 2021 Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021) (Smetsers, R. C. G. M., Bekhuis, P. D. B. M., Blootstelling aan natuurlijke bronnen van ioniserende straling in Nederland. RIVM-rapport 2021-0032, Bilthoven (2021))). Het (ventilatie)gedrag van de mens bepaalt mede de uiteindelijk ontvangen dosis.

Gezondheidsgevolgen

Ioniserende straling kan schade in weefsel veroorzaken

Straling kan interactie hebben met materie. Ioniserende straling is zo energetisch dat hierbij ionisaties kunnen optreden (een elektron wordt uitgestoten uit een atoom of juist daarin opgenomen). Ionisaties kunnen ook optreden in het DNA Desoxyribo nucleic acid (Desoxyribonucleïnezuur). De drager van erfelijke informatie in alle bekende organismen. (Desoxyribo nucleic acid (Desoxyribonucleïnezuur). De drager van erfelijke informatie in alle bekende organismen.) (de drager van erfelijke informatie in alle bekende organismen) in de kern van cellen. Die beschadigingen kunnen bij onvolledig herstel leiden tot het (uiteindelijke) ontstaan van kanker. Blootstelling aan hoge doses (veel hoger dan doses die normaal optreden in de leefomgeving) kan ertoe leiden dat organen of weefsels niet goed meer functioneren. 

Mogelijk enkele duizenden overlijdens aan kanker door lage doses

Bij normale alledaagse blootstelling aan lage doses ioniserende straling treden uitsluitend ‘late’ effecten op, vooral kanker. Deze lage stralingsdoses dragen waarschijnlijk bij aan een verhoging van de kans om in het latere leven kanker te krijgen. De onzekerheid in schattingen van het aantal gevallen van kanker dat jaarlijks in Nederland optreedt als gevolg van blootstelling aan ioniserende straling is groot. Uitgaande van recente epidemiologische studies zijn het er mogelijk enkele duizenden (Richardson et al., 2023 Richardson, Leuraud, Laurier, Gillies, Haylock, Kelly-Reif, Bertke, Daniels, Thierry-Chef, Moissonnier, Kesminiene, Schubauer-Berigan, Cancer mortality after low dose exposure to ionising radiation in workers in France, the United Kingdom, and the United States (INWORKS): cohort study. (2023) (Richardson, Leuraud, Laurier, Gillies, Haylock, Kelly-Reif, Bertke, Daniels, Thierry-Chef, Moissonnier, Kesminiene, Schubauer-Berigan, Cancer mortality after low dose exposure to ionising radiation in workers in France, the United Kingdom, and the United States (INWORKS): cohort study. (2023))).

Honderden sterfgevallen longkanker per jaar door radon/thoron 

Afhankelijk van de bestralingsomstandigheden kan ioniserende straling verschillende vormen van kanker veroorzaken. Radon en thoron zijn de grootste bron van straling in woningen: inademing van hun radioactieve vervalproducten vergroot de kans op longkanker, vooral bij mensen die roken. Dit leidt bijvoorbeeld in Nederland tot honderden doden door longkanker per jaar (Smetsers et al., 2015 Smetsers, R. C. G. M., Blaauboer, R. O., Dekkers, F., van der Schaaf, M., Slaper, H., Radon en thoron in Nederlandse woningen vanaf 1930. Resultaten RIVM-meetcampagne 2013-2014, Bilthoven (2015) (Smetsers, R. C. G. M., Blaauboer, R. O., Dekkers, F., van der Schaaf, M., Slaper, H., Radon en thoron in Nederlandse woningen vanaf 1930. Resultaten RIVM-meetcampagne 2013-2014, Bilthoven (2015))). Ongeveer 70% komt door radon en ongeveer 30% door thoron. Radon is daarmee na roken de belangrijkste oorzaak van longkanker. De sterfte betreft vooral rokers, omdat de negatieve gezondheidseffecten van roken en radon- of thoron elkaar versterken. 

Ioniserende straling kent ook positieve toepassingen

Ioniserende straling heeft niet alleen een negatieve kant. Deze straling wordt bijvoorbeeld ook toegepast bij het opsporen (röntgenfoto's, CT-scans) en behandelen van ziekten (zoals bestraling van tumoren). Bij medische toepassingen is het de afweging een goede diagnose te stellen, dan wel behandeling uit te voeren, bij een zo laag mogelijke stralingsdosis (zie: RIVM-website: Medische Stralingstoepassingen en RIVM-website: Straling in de gezondheidszorg).